OBSERWACJA

Obserwacja
~ jest procesem generowania danych, w którym informacje potrzebne do rozwiązania postawionego problemu badawczego uzyskuje się poprzez dokonywanie spostrzeżeń (głównie wzrokowych). Obserwacji podlegają: konkretne zachowania werbalne i niewerbalne obserwowanych podmiotów, ich działania, czynności, interakcje symboliczne i/lub relacje proksemiczne.
Dokonywanie spostrzeżeń podczas obserwacji nie odbywa się w sposób dowolny, ale jest procesem:

1/ CELOWYM – dokonujemy spostrzeżeń w określonym celu, a to, co obserwujemy ma służyć znalezieniu odpowiedzi na postawione pytania badawcze.

2/ PLANOWYM – z góry określamy jakie zjawiska powinny być obiektem naszych spostrzeżeń oraz w jakich okolicznościach (gdzie? i kiedy?) będą one dokonywane.

3/ KRYTYCZNYM – wyniki obserwacji nie są przyjmowane bezrefleksyjnie, ale muszą zostać poddane ocenie i kontroli.

Obserwacja może stanowić samodzielną technikę badawczą, ale może także stanowić część składową szerszego monograficznego badania terenowego, w którym zazwyczaj jest łączona z innymi technikami (np. wywiadem swobodnym, ankietą, fokusem).

__________________________
Rodzaje obserwacji
{Czyli o podziale technik obserwacyjnych}

Podziału technik obserwacyjnych można dokonać w zależności od przyjętych kryteriów. Mogą nimi być:
— stopień standaryzacji procedury
— charakter obserwowanych zjawisk
— czas trwania obserwacji
— jawność lub niejawność procedury badawczej
— ilość obserwatorów
— zakres uczestnictwa badacza w obserwowanym zjawisku

Ze względu na stopień standaryzacji
1. Obserwacja standaryzowana (kontrolowana, usystematyzowana)
Warunkiem uznania obserwacji za standaryzowaną – jest zastosowanie KARTY OBSERWACJI; Karta obserwacji zawiera dokładny wykaz zjawisk badanych, a jednocześnie stanowi miejsce zapisu danych oraz określa sposób dokonywania tego zapisu. Zawiera ona:
– określenie jednostki obserwacji
– klasyfikację obserwowanych zjawisk wraz z opisem wyróżnionych klas (klasyfikacja musi być wyczerpująca i rozłączna)
– sprecyzowane zasady doboru jednostek obserwacji
– ustalony sposób zapisu danych.
Celem obserwacji kontrolowanej jest rozstrzygnięcie problemów na drodze liczbowej (częstość występowania zjawisk, korelacje pomiędzy zjawiskami, etc.)

2. Obserwacja niestandaryzowana – występują tu tylko ogólne dyspozycje do obserwacji (brak standaryzowanej karty).
Im bardziej złożony problem badawczy, im ogólniejsze ramy teoretyczne – tym miej usystematyzowany jest proces obserwacji. Obserwacja kontrolowana musi być najczęściej poprzedzona licznymi obserwacjami niekontrolowanymi (niestandaryzowanymi), które dostarczą informacji niezbędnych przy tworzeniu wyczerpującej i rozłącznej klasyfikacji zjawisk badanych.


Ze względu na charakter zjawisk
1. obserwacja zjawisk wywołanych (przez badacza)
2. obserwacja zjawisk niewywołanych / naturalnych


Ze względu na czas trwania obserwacji
1. obserwacja ciągła
2. obserwacja jednorazowa


Ze względu na jawność procedury badawczej
1. obserwacja ukryta
2. obserwacja jawna
ze względu na kontakt fizyczny z badaczem
a) z ukrycia
b) nie z ukrycia


Ze względu na ilość obserwatorów
1. obserwacja jednoosobowa
2. obserwacja wieloosobowa


Ze względu na zakres uczestnictwa badacza w badanym zjawisku
1. obserwacja uczestnicząca
2. obserwacja zewnętrzna (nieuczestnicząca)


_____________________________
Realizacja obserwacji jednorazowej
{Czyli jak wygenerować materiał do analizy}

Przygotowanie do obserwacji:
Należy zaplanować jak ma przebiegać proces obserwacji.
> patrz: PLANOWANIE OBSERWACJI

Przeprowadzenie obserwacji:
Prowadzący obserwację musi się znaleźć w przewidzianym miejscu i w odpowiednim czasie, dokonać możliwie najwięcej spostrzeżeń przynoszących poszukiwane informacje oraz utrwalić zebrane informacje.
> patrz: UTRWALANIE INFORMACJI

Sprawozdanie z obserwacji:
Należy napisać szczegółowe sprawozdanie z obserwacji, które staje się materiałem do analizy.
> patrz: ZAWARTOŚĆ SPRAWOZDANIA

_______________________________
Planowanie obserwacji
{Czyli jak się przygotować do przeprowadzenia obserwacji}

Zaplanowanie obserwacji polega na:
1) ustaleniu celu = określeniu intencji, z jakimi przystępuje się do badania (poznawcze, praktyczne, ideologiczne);
2) ustaleniu przedmiotu badań = ogółu obserwowanych zjawisk (należy wyszczególnić te zjawiska, które konkretnie będą badane – im dokładniej określony przedmiot badań – tym prostsze dalsze etapy planowania oraz samej obserwacji;
3) sprecyzowaniu problematyki badań = ogółu pytań problemowych sformułowanych w stosunku do obiektu obserwacji;
4) przygotowaniu dyspozycji, które w sposób szczegółowy i dokładny określają na co należy zwracać uwagę w trakcie obserwacji (dyspozycje określają 3 kategorie: zachowania, cechy, opis sytuacji);
5) wyborze sytuacji badania = określeniu KIEDY, GDZIE i w jakich warunkach obserwacja ma zostać dokonana;
6) przemyśleniu sposobów zachowania obserwatora (np. sposób rejestracji, ubiór, odpowiadanie na pytania obserwowanych czy też nie, ujawnianie się czy prowadzenie obserwacji niejawnej lub z ukrycia etc.);
7) przygotowaniu technicznym – w zależności od wybranej metody rejestracji (dyktafon/magnetofon, kamera, notatnik).

_____________________________
Utrwalanie informacji
{Czyli sposoby rejestracji}

REJESTRACJA VIDEO (audiowizualna) – przy pomocy cyfrowych urządzeń rejestrujących obraz i dźwięk. Urządzeń rejestrujących używa się za zgodą obserwowanych.

REJESTRACJA AUDIO – na bieżąco przy użyciu dyktafonu/ magnetofonu.

WYPEŁNIANIE KARTY OBSERWACJI – na bieżąco w trakcie prowadzenia spostrzeżeń notujemy zauważone na uprzednio przygotowanych formularzu (stosuje się w przypadku obserwacji kontrolowanej/ standaryzowanej).

SPORZĄDZANIE NOTATEK – Notuje się skrótowo, najważniejsze spostrzeżenia i informacje. Po zakończeniu obserwacji należy notatki uzupełnić i w oparciu o własną pamięć zrekonstruować przebieg wydarzeń i uzyskane informacje.

ZAPAMIĘTYWANIE UZYSKANYCH INFORMACJI – stosujemy w sytuacji, gdy notowanie jest uniemożliwione technicznie, np. przez to, że np. jesteśmy częścią obserwowanych sytuacji i działań lub niemożliwe do wykonania z powodu niejawności prowadzonej przez nas obserwacji.


_________________________________
Zawartość sprawozdania
{Czyli materiał przekazywany badaczowi}

W oparciu o zebrane informacje sporządza się sprawozdanie złożone z trzech części:

CZĘŚĆ EWIDENCYJNO-INFORMACYJNA
Zawiera następujące informacje:
— Problem, cel obserwacji, jakiego problemu dotyczyła obserwacja?
— Załączone dyspozycje do obserwacji;
— Co poddawano obserwacji? (Charakterystyka sytuacji, w której znajdował się obserwator)
— Kiedy przeprowadzono obserwację? (Data, czas trwania obserwacji)
— Dane obserwatora.
— Określenie sposobu rejestracji.

CZĘŚĆ ZASADNICZA
Zrelacjonowanie dokonanych spostrzeżeń, zaobserwowanych zachowań w porządku chronologicznym lub według dyspozycji (zgodnie z zaleceniami badacza w tym względzie). Opis obserwowanych wydarzeń chronologiczny lub problemowy – bez interpretacji!!!

CZĘŚĆ OCENIAJĄCA
Złożona jest z dwóch elementów:

1/ OCENY MERYTORYCZNEJ
— Czy prowadzącemu obserwację udało się zrealizować jej zamierzony cel i uzyskać potrzebne informacje?
— Z jakich powodów są braki informacyjne, błędy lub przeoczenia? Czego nie udało się zaobserwować?

2/ OCENA METODOLOGICZNA
— Czy uzyskane dane są (w przekonaniu obserwatora) wiarygodne?
— Przytoczyć wszystkie dane z obserwacji, które leżą u podłoża takiego przekonania.
— Czy dyspozycje były dobrym narzędziem do prowadzenia obserwacji?
— Czy trafnie dobrano sytuację i sposób obserwacji?
— Jak obserwator ocenia wartość uzyskanych danych?

WYWIAD SWOBODNY

________________________
Utrwalanie informacji
{Czyli sposoby rejestracji}

1. REJESTRACJA AUDIO (audiowizualna) > magnetofonowa lub przy pomocy dyktafonu czy innych cyfrowych urządzeń rejestrujących dźwięk (i obraz). Urządzeń rejestrujących używa się za zgodą Respondenta, ale ustawia się je tak, aby nie znajdowały się w polu widzenia i nie przykuwały uwagi w trakcie rozmowy. Doświadczenie badawcze wskazuje, że po pewnym czasie respondenci zapominają o magnetofonie czy kamerze i wypowiadają się swobodnie. Wywiady o tematyce drażliwej nie powinny być rejestrowane, gdyż może to wywoływać rozmaite obawy respondentów a w efekcie prowadzić do udzielania informacji nieprawdziwych lub nieszczerych. Magnetofon znacznie ułatwia prowadzenie rozmowy. Pozwala prowadzącemu wywiad skupić się na samej rozmowie i nie rozpraszać swojej uwagi koniecznością pospiesznego notowania usłyszanych informacji.

2. SPORZĄDZANIE NOTATEK > prowadzi się pod warunkiem, że nie utrudnia to prowadzenia wywiadu. Notuje się skrótowo, najważniejsze informacje, „typowe” zwroty, jakimi posługuje się respondent. Zaraz po wywiadzie należy te notatki uzupełnić i w oparciu o własną pamięć zrekonstruowa przebieg rozmowy i uzyskane informacje.

3. ZAPAMIĘTYWANIE UZYSKANYCH INFORMACJI > stosujemy jedynie w sytuacji, gdy notowanie jest wykluczone (niemożliwe do wykonania z przyczyn technicznych lub respondent nie zgadza się na notowanie jego wypowiedzi). Ten sposób rejestracji może być stosowany jedynie w przypadku krótkich wywiadów. Natychmiast po zakończeniu rozmowy należy sporządzić szczegółowe notatki.

4. Z trudnością pogodzenia ze sobą roli prowadzącego wywiad i notującego można poradzić sobie wprowadzając drugą osobę. Wówczas jedna osoba prowadzi rozmowę a druga sporządza notatki, albo jeden zadaje pytania, a obaj zapamiętują – potem razem rekonstruują przeprowadzoną rozmowę. Należy jednak pamiętać, że jest to już inny wariant sytuacji badania. Dwie osoby prowadzące wywiad – zmieniają samą sytuację wywiadu.

________________________
Pisanie sprawozdania
{Czyli jak utrwalić materiał do analizy}

W przypadku rejestracji magnetofonowej należy dokonać transkrypcji (przepisać z taśmy zawartość nagrania). Badacz powinien ustalić zasady przepisywania (tzn. czy przepisywane fragmenty będą podporządkowane kolejności dyspozycji czy też będzie to dosłowne odtworzenie chronologii wywiadu w oparciu o zapis audio).

W przypadku dysponowania jedynie notatkami sporządzonymi podczas lub zaraz po wywiadzie osoba prowadząca wywiad zobowiązana jest sporządzić sprawozdanie z wywiadu w czasie jak najkrótszym od jego zakończenia i odtworzyć przebieg rozmowy korzystając z własnej pamięci.

Sprawozdanie z wywiadu powinno spełniać następujące warunki:

— Powinno być pisane w możliwie krótkim czasie po wywiadzie (trzeba zarezerwować sobie na nie czas, ponieważ sporządzanie sprawozdania trwa najczęściej znacznie dłużej niż sam wywiad.)
— Powinno być napisane czytelnie, jednostronnie z marginesem.
— Powinna obejmować 3 zasadnicze części:
1. CZĘŚĆ EWIDENCYJNO-INFORMACYJNA
2. CZĘŚĆ ZASADNICZA
3. CZĘŚĆ OCENIAJĄCA

____________________________
Zawartość sprawozdania
{Czyli materiał przekazywany badaczowi}

CZĘŚĆ EWIDENCYJNO-INFORMACYJNA
Zawiera następujące informacje:
— Problem, cel wywiadu, załączone dyspozycje do wywiadu;
— Z kim przeprowadzono wywiad? (charakterystyka społeczno-demograficzna + informacje pod kątem podjętej problematyki)
— Kiedy przeprowadzono wywiad?
— W jakich warunkach?
— Jak długo trwał wywiad?
— Kiedy sporządzono sprawozdanie?
— Kto prowadził wywiad?
— Który to był wywiad w danym projekcie badawczym dla tej osoby?

CZĘŚĆ ZASADNICZA
Zrelacjonowanie wypowiedzi respondenta w porządku chronologicznym lub według dyspozycji (zgodnie z zaleceniami badacza w tym względzie).
— Relacja g najczęściej osoba prowadząca wywiad relacjonuje swoimi słowami sens wypowiedzi respondenta. Jeżeli ma dokładne notatki lub dysponuje nagraniem audio – może cytować niektóre wypowiedzi respondenta. W zasadzie nie przytacza się treści zadawanych pytań, a po prostu blokuje odpowiedzi na dany temat (chyba że treść pytania ma znaczący wpływ na interpretację wypowiedzi respondenta).
— Transkrypcja g możliwa jedynie, gdy dysponujemy materiałem audio. Osoba prowadząca wywiad/ lub ktoś inny przepisuje słowo w słowo wszystko, co zostało wypowiedziane w trakcie wywiadu.

Język sprawozdania: obowiązują identyczne reguły jak w przypadku sporządzania sprawozdania z obserwacji.

CZĘŚĆ OCENIAJĄCA
1/ OCENA MERYTORYCZNEJ ZAWARTOŚCI SPRAWOZDANIA
— Czy prowadzącemu wywiad udało się zrealizować dyspozycje?
— Z jakich powodów są braki informacyjne, błędy lub przeoczenia?
— Jeśli takie się zdarzyły lub ankieter popełnił jakieś przewinienia wobec respondenta (np. nie poinformował go dokładnie o celu badania) – należy to tutaj opisać.

2/ OCENA METODOLOGICZNA WYWIADU
— Czy uzyskane dane są (w przekonaniu ankietera) wiarygodne?
— Przytoczyć wszystkie dane z obserwacji oraz wypowiedzi dodatkowe respondenta, uzyskane w trakcie i po wywiadzie, które leżą u podłoża takiego przekonania.
— Opisać atmosferę wywiadu i ocenić jej wpływ na wartość wypowiedzi.

3/ WNIOSKI ANKIETERA
— Krytyka dyspozycji (ewentualne propozycje zmian w scenariuszu wywiadu)
— Ocena procedury przygotowania i szkolenia ankietera do prowadzenia tego wywiadu.

polecane strony internetowe

• www.qualitativesociologyreview.org
• www.groundedtheory.com

*

*